ბოლო წლებში საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისია (ComCom) სულ უფრო ხშირად ხდება საზოგადოებრივი, პოლიტიკური და პროფესიული დებატების ეპიცენტრი. მარეგულირებელი ორგანოს საქმიანობა, რომელიც კონსტიტუციური მანდატით მაუწყებლობის სფეროში სამართლიანი, კონკურენტული გარემოს უზრუნველყოფასა და მომხმარებელთა უფლებების დაცვას უნდა ემსახურებოდეს, ადგილობრივი მედიაორგანიზაციებისა და საერთაშორისო დამკვირვებლების შეფასებით, კრიტიკული ტელევიზიების შეზღუდვისა და სარედაქციო პოლიტიკაში ჩარევის ინსტრუმენტად გადაიქცა.

რაზე აჯარიმებს კომისია ქართულ ტელევიზიებს?

კომუნიკაციების კომისიის მიერ კრიტიკული მაუწყებლების (მათ შორის: „მთავარი არხი“, „TV პირველი“, „ფორმულა“) დაჯარიმება თუ ოფიციალური გაფრთხილება ძირითადად რამდენიმე საკვანძო მიმართულებას უკავშირდება:

1. პოლიტიკური და სოციალური რეკლამის დელიმიტაცია: კომისია ხშირად აჯარიმებს ტელევიზიებს არაარჩევნების პერიოდში ისეთი ვიდეორგოლების განთავსებისთვის, რომლებსაც მაუწყებლები სოციალურ რეკლამად მიიჩნევენ, ხოლო კომისია — პოლიტიკურად. მაგალითად, სამოქალაქო მოძრაობების, ევროინტეგრაციის მხარდამჭერი ან ხელისუფლების პოლიტიკის კრიტიკული კამპანიების ვიდეორგოლების მაუწყებლობისას.

2. „უხამსობისა“ და სიძულვილის ენის რეგულირება: „მაუწყებლობის შესახებ“ კანონში განხორციელებული ცვლილებების შემდეგ, კომუნიკაციების კომისიას მიენიჭა უფლებამოსილება, განიხილოს საჩივრები სიძულვილის ენასა და უხამსობაზე. მედიაექსპერტების შეფასებით, ამ გაურკვეველი და ფართო განმარტებების მქონე ტერმინების საფუძველზე მაუწყებლების დასჯა პირდაპირ ქმნის ცენზურის დაწესების რისკს.

3. წინასაარჩევნო პერიოდის უფასო/ფასიანი პოლიტიკური რეკლამები: საარჩევნო კამპანიების დროს კომისია აქტიურად ამოწმებს, თუ როგორ ანაწილებენ ტელევიზიები ეთერს პოლიტიკური სუბიექტებისთვის. ხშირად სანქციები დგება იმის გამო, რომ მაუწყებლებმა უარი თქვეს მმართველი პარტიის ან სხვა სუბიექტების იმ ვიდეორგოლების განთავსებაზე, რომლებიც შეიცავდა ომის პროპაგანდას ან ოპონენტების სიძულვილის ენით დისკრედიტაციას.

სარედაქციო დამოუკიდებლობაში ჩარევის მექანიზმი

კომუნიკაციების კომისიამ ხელისუფლების მიმართ კრიტიკული სარედაქციო პოლიტიკის მქონე „TV პირველი“ დააჯარიმა საინფორმაციო გამოშვებაში გამოყენებული ტერმინების გამო. გადაწყვეტილება დღევანდელ, 13 აგვისტოს სხდომაზე მიიღეს.

მაუწყებელს 5000 ლარის გადახდა მოუწევს.

„საინფორმაციო გამოშვებებში იკვეთებოდა მაუწყებლის მიერ ახალი ამბების პირადი დამოკიდებულების/მოსაზრებების საფუძველზე გაშუქებისა და ფაქტების ჯეროვანი სიზუსტით გადაცემის, კანონით დადგენილი მოთხოვნების დარღვევის ფაქტები“, - წერია კომისიის მიერ გავრცელებულ განცხადებაში.

​კომისიის წევრები დაეყრდნენ მედიამომსახურების რეგულირების დეპარტამენტის უფროსის, კონსტანტინე ქორიძის მოხსენებით ბარათს, რომელშიც მაუწყებლობის შესახებ კანონის დარღვევის მაგალითებად მოყვანილია საინფორმაციო გამოშვებებში გაჟღერებული ფრაზები. მათ შორის:

• „სქროლვა-სქრინვის სააგენტოს მიერ ადამიანების ციხეში გაშვებას ქვეყანაში დიდი პროტესტი და პერფორმანსები მოყვა“;
• „პირდაპირ შეიძლება ითქვას, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტრომ საკრებულოსთან გვიან ღამით დიდი ნადირობა მოაწყო“;
• „სიტყვის თავისუფლების შეზღუდვის ახალი ეტაპი და კანონის ჩანაცვლება ქუჩის წესრიგით. ქართული ოცნება ეგრეთწოდებული მორალის პოლიციის ჩამოყალიბებას იწყებს“;
• „ჩეჩნური ტიპის რაზმი“;
• „რეალურად ოცნებამ ჩეჩნური მოდელი დააკოპირა, სადაც სპორტსმენებს ოფიციალურ მანდატს ანიჭებენ და ძალადობის ნებას რთავენ. მმართველი გუნდი და მისი მხარდაჭერილი ძალები თავად გადაწყვეტენ, ვინ, რა ფორმით დასაჯონ და როგორ ჩაახშონ კრიტიკული ხმა“;
• „პოლიციას ნერვებმა უმტყუნა“.

„მაუწყებლის წამყვანის/ჟურნალისტის მიერ წარმოთქმული ზემოთ ხსენებული ფრაზები მათი კონტექსტის, გავრცელების ფორმის, შინაარსისა და ინტენსივობის გათვალისწინებით წარმოადგენს სწორედ მაუწყებლის პირადი დამოკიდებულების ან მოსაზრების საფუძველზე ახალი ამბების გაშუქებას“, - წერდა კონსტანტინე ქორიძე მოხსენებით ბარათში.

მსგავსი შემთხვევების გამო „TV პირველს“ სანქცია კომუნიკაციების კომისიამ გასულ პერიოდშიდ დაუწესა:

მაგალითად, 25 ივნისს 2500-ლარიანი სანქცია სიტყვებისთვის: „სინდისის პატიმრები“, „ცრუ მოწმე პოლიციელები“, „ოცნების გამოძიება“, „ოლიგარქი“, „არარსებული დანაშაული“ და ა.შ.

მედიამკვლევრები და იურისტები აღნიშნავენ, რომ როდესაც სახელმწიფო მარეგულირებელი იწყებს იმის შეფასებას, თუ რა შინაარსი უნდა გავიდეს ეთერში ან როგორ უნდა შეფასდეს ესა თუ ის საზოგადოებრივად მნიშვნელოვანი მოვლენა, ეს სცილდება ტექნიკურ რეგულირებას და გადადის სარედაქციო პოლიტიკის კარნახში.

„როდესაც კომისია თავად წყვეტს, არის თუ არა კრიტიკული ვიდეორგოლი საზოგადოებრივი ინტერესის მატარებელი თუ პოლიტიკური განცხადება, ის ითვისებს სარედაქციო კოლეგიის ფუნქციას და მაუწყებელს ართმევს ჟურნალისტური არჩევანის თავისუფლებას.“

ამგვარი პრაქტიკა იწვევს თვითცენზურის (Chilling Effect) გაჩენას — ტელევიზიები, ჯარიმების და ფინანსური სანქციების შიშით, იძულებულნი ხდებიან თავი შეიკავონ მწვავე კრიტიკული მასალებისა თუ კამპანიების გაშუქებისგან.

ადგილობრივი და საერთაშორისო შეფასებები

სამოქალაქო სექტორი და მედიის უფლებადამცველი ორგანიზაციები ერთსულოვანნი არიან კომისიის საქმიანობის შეფასებისას:

• მედიის ადვოკატირების კოალიცია: არაერთხელ განაცხადა, რომ კომუნიკაციების კომისია იყენებს სელექციურ მიდგომას — სანქციები ძირითადად კრიტიკული მედიასაშუალებების წინააღმდეგ მიემართება, მაშინ როდესაც სახელისუფლებო ან პროსახელისუფლებო არხების მხრიდან ანალოგიური დარღვევები ყურადღების მიღმა რჩება.

• საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია (GYLA) და „საერთაშორისო გამჭვირვალობა — საქართველო“: ხაზს უსვამენ, რომ მედიაბაზრის ისედაც მძიმე ფინანსური მდგომარეობის ფონზე, კომისიის მიერ დაკისრებული მსხვილი ფინანსური ჯარიმები დამატებითი ინსტრუმენტია დამოუკიდებელი მედიის დასასუსტებლად.

• საერთაშორისო ორგანიზაციები (RSF, Amnesty International, ევროკომისია): თავიანთ ანგარიშებში რეგულარულად მიუთითებენ საქართველოში მედიაგარემოს გაუარესებაზე. ევროკავშირის რეკომენდაციებში ხაზგასმულია, რომ მარეგულირებელი ორგანოების დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა დემოკრატიული რეფორმების უმნიშვნელოვანესი პირობაა.

კომუნიკაციების კომისიის გარშემო არსებული დავა სცილდება უბრალო სამართლებრივ კაზუსებს — ეს არის ბრძოლა სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლებისთვის. თუ მარეგულირებელი გააგრძელებს შინაარსობრივ ცენზურასა და სარედაქციო პოლიტიკის კონტროლს, ეს სერიოზულ დარტყმას მიაყენებს ქართულ პლურალისტურ მედიაგარემოს და ქვეყნის დემოკრატიულ განვითარებას.

პოლიტოლოგიასა და მედიათეორიაში ნაცისტურ გერმანიასა და საბჭოთა კავშირში არსებულ ინფორმაციულ კონტროლს ტოტალიტარული ცენზურის კლასიკურ ნიმუშებად განიხილავენ.

საზოგადოებრივ დებატებში, როდესაც კრიტიკოსები საქართველოს კომუნიკაციების კომისიას (ComCom) იოზეფ გებელსის უწყებას ან საბჭოთა ცენზურის აპარატს ადარებენ, ეს ძირითადად პოლიტიკური მეტაფორაა, რომელიც ხაზს უსვამს მედიაზე სახელმწიფო კონტროლის გაძლიერების საფრთხეს. თუმცა, თუ ამ საკითხს ინსტიტუციურ და ისტორიულ ჭრილში განვიხილავთ, გამოიკვეთება როგორც გარკვეული ფუნქციური ანალოგიები, ისე ფუნდამენტური განსხვავებები.

1. პარალელები გებელსის პოლიტიკასა და თანამედროვე მედიაკონტროლის მექანიზმებს შორის

იოზეფ გებელსის მიერ შექმნილი „სახალხო განათლებისა და პროპაგანდის სამინისტროს“ მთავარი პრინციპი იყო Gleichschaltung („უნიფიკაცია“ / „თანხვედრაში მოყვანა“). მისი მიზანი იყო ყველა მედიასაშუალების ერთიანი იდეოლოგიური ხაზისქვეშ გაერთიანება.

რა პარალელებს ავლებენ კრიტიკოსები გებელსის მეთოდებსა და კომუნიკაციების კომისიის პრაქტიკას შორის?

1. ნარატივის მონოპოლიზაცია და „საზოგადოებრივი ინტერესის“ განსაზღვრა:

   • გებელსის მიდგომა: პროპაგანდის სამინისტრო წყვეტდა, რა იყო „გერმანელი ხალხის ინტერესში“ და რა ითვლებოდა „მავნე/დესტრუქციულ“ ინფორმაციად.

   • ანალოგია ComCom-თან: როდესაც კომისია თავად ადგენს, თუ რა შინაარსის ვიდეორგოლი ითვლება „სოციალურად“ და რა — „პოლიტიკურად“, ან რა მიიჩნევა „ეთიკის დარღვევად“ თუ „უხამსობად“, ის ითვისებს საზოგადოებრივი მორალისა და ჭეშმარიტების მსაჯულის როლს.

2. სარედაქციო დამოუკიდებლობის ჩანაცვლება სახელმწიფო დირექტივებით:

   • გებელსის მიდგომა: 1933 წლის „რედაქტორთა კანონით“ (Schriftleitergesetz) ჟურნალისტებს ევალებოდათ ემსახურათ სახელმწიფოსთვის და არა კერძო მედიის ინტერესებისთვის.

   • ანალოგია ComCom-თან: მაუწყებლების დაჯარიმება იმის გამო, რომ მათ უარი თქვეს მმართველი გუნდის პოლიტიკური რეკლამის განთავსებაზე (მაგალითად, ომის თემატიკის შემცველი ვიდეორგოლები), კრიტიკოსების შეფასებით, არის ტელევიზიის იძულება, გახდეს ხელისუფლების გზავნილების გამტარი.

3. თვითცენზურის (Chilling Effect) დამკვიდრება:

   • გებელსის მიდგომა: სანქციების შიშით ჟურნალისტები თავად ამბობდნენ უარს კრიტიკული მასალების მომზადებაზე.

   • ანალოგია ComCom-თან: ფინანსური ჯარიმების სერია მედიაორგანიზაციებს აიძულებს, ფინანსური გაკოტრების შიშით, წინასწარ თქვან უარი მწვავე ვიდეორგოლების თუ კამპანიების გავრცელებაზე.

2. მოქმედებს თუ არა კომუნიკაციების კომისია, როგორც საბჭოთა რეჟიმი?

საბჭოთა კავშირში მედიის კონტროლს ახორციელებდა „გლავლიტი“ (ლიტერატურისა და გამომცემლობათა საქმეების მთავარი სამმართველო) და სკკპ ცენტრალური კომიტეტის აგიტაციისა და პროპაგანდის განყოფილება (აგიტპროპი).

რატომ ახსენდებათ საბჭოთა პრაქტიკა კრიტიკოსებს?

მიუხედავად იმისა, რომ ComCom-ს არ აქვს საბჭოთა სტილის პირდაპირი, წინასწარი ცენზურის აპარატი, კრიტიკოსები პარალელს ავლებენ აზროვნებისა და მეთოდოლოგიის დონეზე:

• იდეოლოგიური პატერნალიზმი: საბჭოთა რეჟიმის მსგავსად, როდესაც სახელმწიფო უწყება იღებს უფლებას, „დაიცვას საზოგადოება“ არასასურველი პოლიტიკური აზრისგან ან კრიტიკული შინაარსისგან.

• კანონის ინსტრუმენტალიზაცია: საბჭოთა კავშირში ცენზურა ხშირად შეფუთული იყო „საზოგადოებრივი წესრიგის“ ან „ზნეობის“ დაცვის მოტივით. ComCom-ის მიერ „სიძულვილის ენისა“ და „უხამსობის“ რეგულირების ახალი უფლებამოსილებები ბევრი ექსპერტის მიერ აღიქმება სწორედ კანონის გამოყენებად პოლიტიკური კონტროლისთვის.

პოლიტოლოგიური თვალსაზრისით, კომუნიკაციების კომისიის შედარება გებელსის პროპაგანდის სამინისტროსთან ან საბჭოთა „გლავლიტთან“ პირდაპირი ფორმით გადაჭარბებულია, რადგან დღეს საქართველოში არ არსებობს ტოტალიტარული რეჟიმი, პირდაპირი წინასწარი ცენზურა ან კერძო მედიის სამართლებრივი აკრძალვა.

თუმცა, პროფესიული საზოგადოებისა და საერთაშორისო დამკვირვებლების მთავარი წუხილი იმაში მდგომარეობს, რომ კომისია იყენებს „რეგულატორული მიტაცების“ (Regulatory Capture) და ჰიბრიდული ავტორიტარიზმის მეთოდებს. ეს ნიშნავს, რომ დემოკრატიული ინსტიტუტის ფასადის მიღმა, ადმინისტრაციული, ფინანსური და სამართლებრივი ბერკეტების სელექციური გამოყენებით მიღწეულია იგივე ეფექტი, რაც ტრადიციული ცენზურის დროს — კრიტიკული ხმის ჩახშობა და თავისუფალი მედიასივრცის შეზღუდვა.

ავტორი: ირაკლი მანაგაძე , ექსპრესნიუსის რეპორტიორი 2009 წლიდან

სოციალური ქსელები

გებელსიადა ComCom-ში საბჭოთა ცენზურის დაცვით

„ქართული ოცნების“ გამოცხადებული ღალატის ქრონიკა

კობახიძემ შპს „სოლიდუსს“ სამი თვით გაუგრძელდა ოკუპირებულ ტერიტორიაზე საქმიანობისთვის სპეციალური თანხმობის მოქმედება

ერთ-ერთი კომპანია, რომელმაც ოკუპირებულ აფხაზეთში ბენზინი შეიტანა „სოლიდუსია“ მისი მფლობელი გიორგი არველაძეა